स्ममरणमा सानु पहाडी : अन्याय र रोगसँग लड्दालड्दै अवसान

Nepal Life Insurance Long Ad

निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध तथा महिला र दलितको हक दिलाउन लड्ने एउटा नाम हो, सानु पहाडी । उहाँको जीवन जहिल्यै अन्यायविरुद्ध लडेरै बित्यो ।

सानु शिवा विसं २०१९ भदौ १५ गते ताप्लेजुङको फुङ्लिङमा जन्मिनुभएको थियो । परिवारमा नौ दाजुभाइ, दिदीबहिनीमध्ये शिवा जेठी छोरी हुनुहुन्थ्यो । सानै उमेरदेखि गीतसङ्गीतमा रुचि राख्ने शिवा ग्रामीण भेगका सांस्कृतिक कार्यक्रममा रमाउने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँलाई समाजमा हुने जातीय भेदभावले शिवालाई नराम्ररी प्रभाव पा¥यो ।

सोही कारणले उहाँ जनताका गीत गाउँदै जनवादी गायिका बन्नुभयो । “म समाजमा परिवर्तन चाहन्थँे,म गाउँघरका दिदीबहिनीसँग घाँसदाउरा गर्दै गीत गाउँथे”, शिवा भन्नुहुन्थ्यो,“महिलालाईं साह्रै भेदभाव गरिएको थियो जुन कुरा मलाई सहन गाह्रो हुन्थ्यो ।” शिवा महिला, पुरुष बराबर भएको देख्न चाहनुहुन्थ्यो तर समाजका लागि त्यो पाच्य थिएन ।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो,“श्रीमतीले केलाएर, सबै थोक गरेर बनाएको गुन्द्रुक पनि बेच्नका लागि श्रीमान्को अनुमति चाहिने कस्तो संस्कार ?” शिवा २०४८ साल मङ्सिर ३ गते इलामका डम्बर पहाडीसँग ‘स्टेज म्यारिज’ गरेर इलाम झर्नुभयो । साहित्यकार(एकलाइने कविताका कवि अर्थात् एलाक) पहाडीसँग विवाद भएपछि शिवालाई साङ्गीतिक क्षेत्रमा जम्न झनै सहज भयो ।

“नेपालमै हाम्रो पहिलो स्टेज म्यारिज भएको होला, त्यसभन्दा पहिले भएकै थिएन, जम्मा एक हजार सात सय रुपियाँमा विवाह भएको थियो” शिवाले कुनै बेला विगत स्मरण गर्दै भन्नुभएको थियो,“पत्रपत्रिकामा पनि हाम्रो विवाहको राम्रै कभरेज भएको थियो ।”

विद्यार्थी आन्दोलन र सांस्कृतिक अभियानमा
विसं २०३६÷०३७ देखि नै नेपाली विद्यार्थी आन्दोलन र सांस्कृतिक अभियानमा शिवा सहभागी हुनुभएको थियो । विशेष गरी शिवाले महिलाका पक्षमा आवाज उठाएको देखिन्छ । “म जनवादी गीतबाट प्रभावित भएर त्यतैतिर लागेँ”, शिवा भन्नुहुन्थ्यो ।

उहँका रचना प्रायः महिलामाथि हुने अन्यायअत्याचारका विषय हुन्थे । दलित साहित्य सांस्कृतिक प्रतिष्ठानका सदस्य शिवाले थुप्रै जनवादी गीत गाउनुभएको छ । इलाममा उहाँ महिलाको समूह गठन गरेर उत्पादनमूलक क्षेत्रमा जोड दिने कार्यक्रम ल्याउन लागिपर्नुभयो ।

“मैले इलाममा ४० सालदेखि ५२ सालसम्म रहँदा चार हजार महिलासँग काम गर्न पाएँ ।” उहाँले ग्रामीण महिलालाई प्राथमिकता दिएर महिला विकासमा लगाउनुभएको थियो । यसले गर्दा शिवा आफैँलाई चिनाउन सहज भयो भने समाज परिवर्तन गर्न समेत सहज हुँदै गयो ।
विसं २०६२÷६३ को आन्दोलन चलिरहेका बेला उहाँका दुवै मिर्गौला फेल भए ।

विसं २०६३ मा उहाँका दुवै मिर्गौला फेरिए । भारत, तमिलनाडुमा रहेको एपोलो हस्पिटलमा उहाँको मिर्गौला प्रत्यारोपण गरिएको थियो । त्यसको एक वर्षपछि पाठेघरमा ट्युमर भएको थियो । पछि शल्यक्रिया गरेर पाठेघर फालियो । त्यसको दुई वर्षपछि फेरि हृदयाघात भएर मुटुको दुई भल्भ हाल्नुपरेको थियो । एउटा आँखामा मोतीविन्दु भयो ।

विसं २०७२ मा एउटा आँखाको शल्यक्रिया गर्नुभयो ।
उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, “म यति रोगी हुँदाहुदै पनि आफूलाई रोगी ठान्दिन र कहिल्यै बिरामी जस्तो भएर ओछ्यानमा बसेको पनि छैन ।

म पहिलेदेखि गीत गाउनुभन्दा पनि अगाडिदेखि नै के भन्थेंँ भने हामी क्रान्तिकारीहरू रोग लागेर ओछ्यानमा मर्नु नपरोस् ।

बरु सङ्घर्षको मैदानमा गोली खाएर मर्नुपरोस् भन्दै हिँडेको मान्छे त्यही भएर रोग लागेर ओछ्यानमा मर्न चाहन्न, सङ्घर्षको मैदानमा जनताको लागि लड्दालड्दै मर्न चाहन्छु ।”

शिवाले ‘चौँरी गाईं चर्ने ठाउँ, कोइलीले गाउने गाउँ’ ,‘टारी खेत साहुलाई बन्धकीमा राखी, विदेशियौ धन कमाउन’लगायत थुप्रै गीत गाउनुभएको छ ।

साङ्गीतिक जगत् र राजनीतिक क्षेत्रकी हस्ती सानु पहाडीको निधन आज बिहान काठमाडाँैंमा भयो । केही दिनयता शारीरिक रूपमा अस्वस्थ्य देखिएपछि उहाँलाई काठमाडौंँ मेडिकल कलेजमा भर्ना गरिएको थियो ।

सानुको मृत्युपछि राजनीतिक क्षेत्रका व्यक्तिले समेत दुःख व्यक्त गरेका छन् ।

२८ असोज २०७७, बुधवार १९:३२ बजे प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित शीर्षकहरु