साउन ८, काठमाडौं।  नेपालमा पछिल्लो आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा ओखर आयातले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ। सरकारी तथ्यांकअनुसार आयातको परिमाण र मूल्य दुवै अघिल्लो वर्षको तुलनामा दोब्बरभन्दा बढीले बढेपछि यसको वास्तविक खपतभन्दा भारततर्फ हुने अवैध निकासी (तस्करी) को आशंका बलियो बनेको छ।

भन्सार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्ष नेपालले करिब ३ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ बराबरको ९४ लाख किलोभन्दा बढी ओखर आयात गरेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा आयात परिमाण करिब ११७ प्रतिशत र मूल्य १३२ प्रतिशतले बढेको हो। आयात बढेसँगै सरकारले ओखरबाट उठाएको भन्सार राजस्व पनि वृद्धि भएर ८६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ।

एक दशकअघि नेपालमा आयात हुने अधिकांश ओखर भारतबाट आउने गरे पनि अहिले बजारमा चीनको प्रभुत्व देखिएको छ। गत वर्ष आयात भएको कुल ओखरमध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा चीनबाट आएको छ। त्यसपछि चिली र अमेरिका प्रमुख आपूर्तिकर्ताका रूपमा देखिएका छन्। अहिले नेपालले १५ भन्दा बढी देशबाट ओखर आयात गरिरहेको तथ्यांकले देखाउँछ।

व्यापार तथा राजस्व क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार भारतले तेस्रो मुलुकबाट आयात हुने ओखरमा उच्च भन्सार महसुल लगाउने गरेको छ भने नेपालमा तुलनात्मक रूपमा निकै कम कर लाग्छ। यही करको अन्तरका कारण चीनबाट नेपाल भित्रिएको ओखर अनधिकृत रूपमा भारत पुर्‍याइने क्रम बढेको हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

केही समयअघि सीमावर्ती क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा भारत लैजान लागिएको ओखर सुरक्षा निकायले बरामद गरेको घटनाले पनि यस्तो आशंकालाई थप बल दिएको छ।

स्वास्थ्यप्रति बढ्दो सचेतनाका कारण ओखरको माग बढेको व्यवसायीहरू स्वीकार गर्छन्। ओमेगा–३, प्रोटिन र अन्य पोषक तत्वका कारण ओखरलाई ‘ब्रेन फुड’का रूपमा लिने चलन बढेको छ। पहिले तिहारमा मात्र बढी बिक्री हुने ओखर अहिले वर्षभरि नै माग हुने गरेको उनीहरू बताउँछन्।

तर, सरकारी अधिकारीहरूका अनुसार आयात भएको सम्पूर्ण परिमाण नेपाली बजारमै खपत हुने सम्भावना कम छ। विगतमा पनि नेपालमा ओखर ल्याएर प्रशोधन गरी भारत पठाउने प्रवृत्ति रहेको उल्लेख गर्दै अहिले पनि केही परिमाण अवैध रूपमा बाहिरिने सम्भावना रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

सरकारी तथ्यांकले पछिल्लो १० वर्षमा ओखर आयात लगातार बढ्दै गएको देखाउँछ। एक दशकअघि केही करोड रुपैयाँमा सीमित रहेको आयात अहिले अर्बौं रुपैयाँमा पुगेको छ। बीचका केही वर्ष सामान्य उतारचढाव देखिए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा आयातले तीव्र गति लिएको छ।

ओखर आयात बढिरहे पनि नेपालमा यसको उत्पादन विस्तारको सम्भावना प्रशस्त रहेको कृषि विज्ञहरूको भनाइ छ। पहाडी जिल्लाका बाँझो जमिनमा व्यावसायिक ओखर खेती विस्तार गर्न सके आयातमा निर्भरता घटाउन सकिने उनीहरूको विश्वास छ।

राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्रले पनि पहाडी क्षेत्रमा ओखरलाई प्राथमिकतामा राखेर उत्पादन बढाउने कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ। कर्णाली, गण्डकी र सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लामा व्यावसायिक खेती विस्तार हुँदै गएको छ।

कृषि मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार नेपालमा ओखर खेती हुने क्षेत्रफल विस्तार हुँदै गए पनि उत्पादनमा भने वर्षअनुसार उतारचढाव देखिएको छ। पछिल्लो वर्ष उत्पादन घटेको भए पनि खेती हुने कुल क्षेत्रफल भने निरन्तर बढिरहेको छ। यसले उचित प्रविधि, बजार र नीतिगत सहयोग पाए नेपाल ओखर उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने सम्भावना देखिएको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।